“क्यान्सर” भन्ने शब्द सुन्नासाथ हाम्रो दिमागमा किमोथेरापी, अपरेसन, र बाँच्ने सम्भावनाको कुरा आउँछ। तर यसभन्दा धेरै कम चर्चा हुने कुरा हो: क्यान्सरसँगै आउने मानसिक भार। डर, निद्राको समस्या, र पहिलो स्क्यानदेखि उपचार सकिएको वर्षौंपछिसम्म पनि नछोड्ने चिन्ता। नेपालमा क्यान्सर उपचारको यो पाटो अहिलेसम्म कम चर्चामा परेको छ। तर तथ्याङ्क हेर्ने हो भने यसलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन: र राम्रो खबर के छ भने, यसका लागि मद्दत पनि उपलब्ध छ।

नेपालमा क्यान्सर बिरामीहरूमा डिप्रेसनको दर, क्यान्सरको प्रकार र उपचारको चरण अनुसार २७% देखि ९३% सम्म देखिन्छ। चिन्ता (Anxiety) को दर पनि उस्तै उच्च छ २८% देखि ८९% सम्म। यी संख्या ठूला लाग्न सक्छन्, तर यिनको अर्थ के हो भने: क्यान्सर बिरामीले मानसिक रूपमा गाह्रो महसुस गर्नु सामान्य कुरा हो, र त्यसका लागि सहयोग खोज्नु लाजको विषय होइन।

यो केवल उदासी मात्र होइन

क्यान्सर बिरामीले भोग्ने कुरा केवल “मन खिन्न हुनु” मात्र होइन। बिरामीहरूमा प्रायः यी लक्षण सँगसँगै देखिन्छन्, र यिनले एकअर्कालाई थप बिग्रँदै लैजान्छन्:

• • थकान र ऊर्जाको कमी
  • निद्रा नलाग्ने समस्या
  • शारीरिक पीडा
  • यौन इच्छा वा घनिष्ठतामा रुचि घट्नु
  • भविष्यको बारेमा निरन्तर चिन्ता
  • क्यान्सर फेरि फर्किएला भन्ने डर

स्तन अपरेसन (मास्टेक्टोमी) पछि रिकभर हुँदै गरेका महिलाहरूले यो कुरा राम्ररी बताउने गर्छन्। शारीरिक रूपमा निको हुनुबाहेक, मर्ने डर, क्यान्सर फर्किएला भन्ने त्रास, आफ्नो शरीरप्रतिको धारणामा परिवर्तन, र सामान्य काम तथा सामाजिक जीवनमा फर्कन गाह्रो हुनु; यी सबै उत्तिकै गहिरो अनुभव हुन्। सामान्य क्यान्सर उपचारमा प्रायः छुटिरहने कुरा यही नै हो। रोग ट्युमरसँगै सकिँदैन।

कथा १: सुनिता र उनका श्रीमान्

सुनिता, ४२ वर्ष, स्तन क्यान्सरको उपचार लिइरहेकी। किमोथेरापीको दोस्रो चक्रपछि उनलाई राति सुत्न गाह्रो हुन थाल्यो। मनमा एउटै कुरा घुमिरह्यो  “क्यान्सर फैलियो भने नि?” हरेक सानो शारीरिक असजिलोलाई उनले रोग बढेको संकेत ठान्न थालिन्। मुटु ढुकढुक हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने, र कुनै कारण नभई डर लाग्ने जस्ता लक्षणले उनलाई दिनभर गाँजिरह्यो।

यो बेला उनका श्रीमान् रमेशको जीवन पनि पूरै फेरियो। अफिस र अस्पताल गर्दा-गर्दै उनी थाकिसकेका थिए। सुनिताको चिन्ता र डरले घरको वातावरण पनि तनावपूर्ण बनायो; उनी आफैं पनि राति ठीकसँग सुत्न नसक्ने भए, आफ्नो स्वास्थ्य र काम बिर्सिँदै गए, र आफ्नो भावना कसैसँग पोख्ने ठाउँ नपाई एक्लै बोकिरहे। धेरै स्याहार गर्नेहरूले जस्तै, रमेशले आफ्नो चिन्तालाई “यो त सामान्य नै हो, सुनिताको समस्या ठूलो छ” भनेर बेवास्ता गर्दै गए ; जुन आफैंमा जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

जब सुनिताले अन्कोलोजी टिमलाई आफ्नो अवस्था बताइन्, उनलाई काउन्सिलिङ र सामान्य चिन्ता व्यवस्थापनका उपायहरूमा जोडिइयो। साथसाथै रमेशलाई पनि छोटो परामर्शमा सामेल गराइयो, जसले उनलाई आफ्नो थकान र डर पनि सामान्य प्रतिक्रिया हो भनेर बुझ्न मद्दत गर्‍यो। केही हप्तापछि सुनिताको चिन्ता कम हुँदै गयो, र रमेशले पनि आफ्नो लागि समय निकाल्न सिके।

कथा २: विनोदको अनुभव

विनोद, ५६ वर्ष, घाँटीको क्यान्सरको उपचारभएको छ महिना बिते। शारीरिक रूपमा उनी सुध्रिँदै थिए, तर आफूलाई पहिलेजस्तो महसुस भइरहेको थिएन। खाना खान मन नलाग्ने, साथीभाइसँग भेट्न इच्छा नहुने, र दिनभर थकित तथा शक्तिहीन महसुस हुने भयो। परिवारले “अब त क्यान्सर सकियो, खुसी हुनुपर्ने बेला हो” भन्दा उनलाई झन् एक्लो महसुस भयो; किनभने उनी आफैं पनि किन यस्तो भइरहेको छ भनेर बुझ्न सकिरहेका थिएनन्।

पछि नियमित फलोअपको क्रममा उनको डाक्टरले सामान्य केही प्रश्न सोधे- निद्रा कस्तो छ, मन कस्तो लाग्छ, भविष्यको बारेमा के सोच्नुहुन्छ भनेर। यसैबाट विनोदमा डिप्रेसनको लक्षण देखियो, र उनलाई मनोचिकित्सकसँग जोडियो। केही हप्ताको आवश्यक उपचारपछि विनोदको निद्रा र भोक फर्कियो, र उनले फेरि आफ्ना नातिनातिनासँग समय बिताउन थाले।

विनोदको कथाले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ; क्यान्सर उपचार सकिनु र मानसिक रूपमा पूर्ण रूपमा निको हुनु एउटै कुरा होइन। तर सही समयमा सही प्रश्न सोधियो भने, यसको उपचार पनि सम्भव छ।

कसलाई बढी असर गर्छ?

चिन्ता र डिप्रेसन निम्न समूहमा बढी देखिने गर्छ:

• • कम उमेरका बिरामी
  • महिला
  • कम औपचारिक शिक्षा भएका बिरामी
  • रोग धेरै फैलिसकेका (एडभान्स्ड स्टेज) बिरामी
  • बढी शारीरिक पीडा भोगिरहेका बिरामी
  • किमोथेरापी र रेडियोथेरापी जस्ता एकभन्दा बढी उपचार लिइरहेका बिरामी

परिवारले पनि बोक्छन् यो भार

स्याहार गर्नेहरू (care giver) पनि यसबाट अछुतो छैनन्। स्तन क्यान्सरबाट बाँचेका महिलाका पतिहरूमध्ये आधाभन्दा बढीमा असामान्य चिन्ता देखिन्छ, र लगभग एक चौथाइमा डिप्रेसनका लक्षण देखिन्छन्। यो बिरामी स्वयंले भोग्नेभन्दा कम भए पनि, नगण्य भने छैन। क्यान्सरको निदान एक व्यक्तिमा मात्र सीमित रहँदैन — यसले सिंगो परिवारलाई छुन्छ। त्यसैले राम्रा क्यान्सर केन्द्रहरूमा अहिले बिरामीसँगै स्याहार गर्नेको मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि हेरचाहको हिस्सा बनाइँदैछ।

मद्दत उपलब्ध छ

क्यान्सरसँग जोडिएको मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाह नेपालमा बिस्तारै फैलिँदैछ। धेरै ठूला अस्पताल र क्यान्सर केन्द्रहरूमा अहिले मनोचिकित्सक वा काउन्सिलरको सेवा उपलब्ध छ, र डिस्ट्रेस थर्मोमिटर जस्ता सजिलो स्क्रिनिङ उपकरणले चिन्ता र डिप्रेसन समयमै पहिचान गर्न मद्दत गरिरहेको छ। काउन्सिलिङ, औषधि उपचार, र परिवारसमेत समावेश गरिने सहयोगी सत्रहरू: यी सबै अहिले उपलब्ध विकल्पहरू हुन्।

साथै, यो हेरचाह अझ फराकिलो बनाउनुपर्ने खाँचो पनि उत्तिकै छ; प्यालिएटिभ केयरमा रहेका, समुदायस्तरमा रहेका, वा ठूला अस्पतालसम्म पुग्न नसक्ने बिरामीहरूसम्म पनि यो सेवा पुर्‍याउन सकियोस्, र हरेक दिन बिरामीको पीडा नजिकबाट देख्ने डाक्टर, नर्स, र स्वास्थ्यकर्मीहरूको आफ्नै मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि ख्याल गरियोस् भन्ने दिशामा काम भइरहेको छ। स्क्रिनिङ धेरै अगाडि बढिसक्यो – अब आवश्यक भनेको त्यही अनुपातमा उपचार र सेवामा लगानी बढाउनु हो।

अन्त्यमा

तपाईं वा तपाईंको कोही प्रियजन क्यान्सर उपचारबाट गुज्रिरहनुभएको छ र चिन्तित, थकित, वा भावनात्मक रूपमा गह्रौं महसुस भइरहेको छ भने, त्यो कुनै व्यक्तिगत कमजोरी होइन। तथ्याङ्कले देखाउँछ कि त्यो अपवाद होइन, बरु सामान्य अनुभव नै हो। यो एउटा स्वास्थ्य समस्या हो जसलाई चिकित्सकीय ध्यान चाहिन्छ, चुपचाप एक्लै सहनुपर्ने कुरा होइन; र यसको लागि मद्दत नजिकै उपलब्ध छ।नेपालमा क्यान्सरको शारीरिक उपचारमा उल्लेखनीय प्रगति भइसकेको छ। अब आवश्यक भनेको मानसिक र भावनात्मक हेरचाहलाई पनि सँगसँगै लैजानु हो : निदानदेखि उपचारसम्म, र अन्तिम किमोथेरापी सकिएको धेरै वर्षपछिसम्म पनि।

तपाईं क्यान्सर बिरामी वा स्याहार गर्ने व्यक्ति हुनुहुन्छ र चिन्ता, मन खिन्नता, वा असह्य मानसिक भारले गाह्रो भइरहेको छ भने, कृपया आफ्नो उपचार गर्ने डाक्टर वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग कुरा गर्नुहोस्। यो कुरा एक्लै बोक्नुपर्दैन;  मद्दत माग्नु साहसको काम हो, कमजोरीको होइन।